پاسخگویی تمام وقت پاسخگویی تمام‌وقت درخواست خدمات از طریق شماره‌های ۰۲۱-۹۵۱۱۹۶۱۶ و یا (وایبر، تلگرام) +۳۷۴-۹۵۵-۴۲۸۱۸

پیوند ناگسستنی فرهنگ ارمنی با فرهنگ و تمدن ایران بزرگ

بنا بر سروده های شاهنامه و كتب تاریخی ، سرزمین نخستین و زادگاه ارمنیان میان دریای مازندران و آمودریا و دریاچه آرال بوده است ، و بنابر وندیداد (بخشی از اوستا) همین سرزمین خاستگاه آریاییان است، و از همین روی ارمنیان یكی از تیره های آریایی هستند. به قولی در اوایل هزاره دوم پیش از میلاد گروه كثیری از اقوام آریایی از شمال دریای مازندران به سوی جنوب به حركت درآمدند. بخشی از آنان كه ارمنیان بودند، چون به سرزمینی رسیدند، كه بعدها، ارمنستان نامیده شد، در آن سرزمین اقامت گزیدند، دسته دیگر به حركت خود به سوی جنوب ایران ادامه دادند. ارمنیان امروزه در بسیاری از شهرهای ایران منجمله ارومیه و اصفهان و اهواز و . . . سكونت دارند.

در كتیبه های آشوری سده نهم پیش از میلاد ، از اقوام «پارسواش» یاد گردیده است كه در حوالی دریاچه ارومیه زندگی می كردند. سپس در اوایل سده هفتم پیش از میلاد در سالنامه های آشوری از مردم «پارسواش» نام برده می شود كه با مردم انزان به ایلامی هایی كه بر علیه آشور می جنگیدند یاری داده اند. در اواخر سده هفتم پیش از میلاد ارمنیان به رهبری بارویر به دولت ماد در براندازی دولت آشور یاری دادند ، و به پاس آن، بارویر رهبر ارمنیان، به عنوان پادشاه ارمنستان تاجگذاری كرد.

در نظام حكومتی ایران در روزگار هخامنشیان سومین جایگاه بعد از پارس ها و مادها از آن ارمنیان بود. سرداران ارمنی فرماندهی سپاهیان ایران را به عهده داشتند پس از كشته شدن كمبوجیه ارمنستان شورش كرد. چون سلطنت بر داریوش مسلم گردید یكی از سرداران ارمنی خود به نام دارشیش را مامور فرونشاندن شورش ارمنستان كرد. در نبرد داریوش هخامنشی با اسكندر مقدونی، جناحین راست و چپ سپاه ایران را سپاهیان ارمنی به فرماندهی سرداران ارمنی تشكیل می دادند. شش فرمانده جناح راست یرواند (داماد شاهنشاه هخامنشی) و فرمانده جناح چپ میترا اوستس (Mitra – ustes) بود. پس از پیروزی مقدونیان یرواند در ارمنستان ادعای استقلال كرد و به سلطنت پرداخت. خاندان یرواندیان كه بر ارمنستان فرمان می راندند سیاست ضد سلوكی داشتند و تا حدودی توانستند استقلال ارمنستان را حفظ كنند.

در سال 189 پیش از میلاد آرتاشس اول كه خود را منسوب به خاندان یرواندیان می كرد بر تخت سلطنت ارمنستان جلوس كرد و ارمنستان را به عظمت و قدرت رساند. تیگران دوم نواده آرداشس كه در تاریخ ارمنیان به تیگران كبیر اشتهار دارد به توسعه سرزمینهای متصرفی پرداخت و حدود ارمنستان را از شمال به آغوانك یا آلبانیا (ارمنیان به سرزمینی كه در قفقاز و در شمال رودخانه كر قرار گرفته است، آغوانك یا آلبانیا می گویند و نویسندگان فارسی زبان آن خطه را اران می خوانند.)، از شرق به دریای خزر، از جنوب تا نزدیك فلسطین و از غرب به دریای مدیترانه رساند. سپاهیان تیگران دوم طبق توصیف مورخین یونانی به غیر از ارمنیان شامل اهالی آذربایجان، كردوك، عربها، گرجیها، و آلبانها یا آغوانكها (اهالی اران) بود.

روابط ایرانیان و ارمنیان در روزگار اشكانیان بسیار صمیمانه تر و نزدیك تر گردید، اوتوما دختر تیگران دوم با مهرداد اشكانی شاهنشاه ایران زمین پیوند زناشویی بست. و دختر آرتاوازد سوم(55 ـ 34 پیش از میلاد) با پاكور ولیعهد و فرزند ارُد، شاهنشاه ایران زمین ازدواج كرد.در دهه هفتم سده اول میلادی بلاش اشكانی برادر خود، تیرداد را به سلطنت ارمنستان منصوب كرد. تیرداد بنیانگذار سلسله اشكانی در ارمنستان گردید و یك شاخه از سلاطین اشكانی نزدیك به چهارصد سال در ارمنستان سلطنت كردند.
چون اردشیر بابكان سلسله اشكانیان را در ایران منقرض كرد، شاهزادگان، رجال و نجیب زادگان اشكانی به ارمنستان گریختند و به پادشاه اشكانی ارمنستان پناهنده شدند. در سال 301 میلادی مسیحیت دین رسمی ارمنستان اعلام گردید.

ایران و ارمنستان

در سال 428 میلادی سلسله اشكانیان در ارمنستان منقرض شد. امیران ارمنستان به اطاعت دولت ساسانی درآمدند. یزدگرد دوم در سال 447 میلادی فرمانی صادر كرد كه در ارمنستان سرشماری به عمل آید، پس از سرشماری مالیات سنگینی بر مناطق آباد و همچنین مناطق غیر مسكون و ویران ارمنستان وضع كرد. سپس دستور داد كه ارمنیان باید دین مسیح را ترك گفته پیرو دین زرتشت گردند. در ارمنستان شورایی از امیران ارمنی تشكیل گردید و كلیه امیران هم پیمان گشتند كه تسلیم خواست یزدگرد نشوند.

یزدگرد نیرویی فراوان برای سركوبی ارمنیان به ارمنستان گسیل داشت. در ظهر روز بیست و چهارم ماه مه سال 451 میلادی در دشت ماكو نبرد خونینی بین ارمنیان به فرماندهی وارتان مامیگونیان با سپاهیان یزدگرد در گرفت. وارتان مامیگونیان سپهسالار ارمنیان همراه با یك هزار و سی و شش تن از سپاهیان و سرداران ارمنی در جنگ كشته شدند. شبانگاه كه دو سپاه از یكدیگر جدا شدند نیروهای ارمنی صحنه كارزار را ترك گفتند. سپاه ساسانی بدون اخذ نتیجه بازگشت. پس از این نبرد، یزدگرد از تغییر دین ارمنیان منصرف گردید. فیروز شاهنشاه ساسانی، در سال 460 میلادی مجددا در صدد زرتشتی كردن ارمنیان برآمد. ارمنیان دوباره سر به شورش برداشتند و سپاهیان فیروز را در نزدیكی روستای آگور به سختی شكست دادند. پافشاری پادشاهان ساسانی برای تغییر دین ارمنیان باعث گردید كه ارمنیان و ایرانیان كه دو برادر هم خون و هم نژاد بودند از یكدیگر فاصله بگیرند.
مشترکات فرهنگی ایران و ارمنستان

زبان ارمنی یكی از شاخه های مستقل زبان هند و اروپایی است كه با زبان فارسی روابط خویشاوندی نزدیك دارد. به روزگار اشكانیان، ایرانیان و ارمنیان به راحتی زبان یكدیگر را درك می كردند. بسیاری از واژه های پهلوی اشكانی هم اكنون نیز در زبان ارمنی مشاهده می گردد. تعداد كثیری از نامهای اشكانی به وسیله ارمنیان حفظ گردیده است، گرچه پاره ای از این نامهای اصیل ایرانی اینك برای ایرانیان نامانوس و ثقیل به نظر می رسد.

گاه شماری ارمنیان در ارمنستان باستان همانند گاه شماری ایرانیان عبارت بود از: دوازده ماه سی روزه كه پنج روز باقی مانده (خمسه مسترقه) را ایرانیان به آخر ماه هشتم و ارمنیان به آخر ماه دوازدهم می افزودند. هر روز از روزهای ماههای ارمنیان همانند ایرانیان نامی خاص داشت.
داستانها و افسانه های ایرانی و ارمنی شباهت بسیار بهم دارند و از یكدیگر متاثر گردیده اند. آرش كمانگیر با جانفشانی و فداكاری و با پرتاب تیر مرز ایران و توران را تعیین كرد و ایرانیان از حصار خارج گشتند، و هایگ كمانگیر با تیری كه در چشم بعل دوخت ارمنیان را نجات داد.

زبان ارمنی یكی از زبانهای آریایی است كه با زبان پارسی پیوندی ناگسستنی دارد. متجاوز از یك سده است كه پژوهشگران به مطالعه زبان ارمنی پرداخته اند و با تعداد بیشماری از واژه های پارسی در زبان ارمنی برخورد كرده اند. پاره ای از خاورشناسان پس از مشاهده این واژه های همانند، گمان كردند زبان ارمنی، مانند زبان اوستایی و پهلوی یكی از شعبه های زبان ایرانی است.

هوبشمان (Hubshmann) دانشمند آلمانی، پس از تطبیق كلمات مترادف در زبانهای پارسی و ارمنی اعلام داشت كه زبان ارمنی یكی از شاخه های مستقل زبان آریایی است و از رشته زبان فارسی نمی باشد؛ ولی زبانهای ارمنی و پارسی دارای روابط خویشاوندی نزدیكند و بخشی از كلمات این دو زبان مشابه یكدیگرند. زبان ارمنی هنگام تكامل، به علت وجود شرایط سیاسی و فرهنگی و اقتصادی خاص، تركیب كلمه های خود را تا اندازه ای از زبان پارسی گرفته است. چنانكه از یازده هزار كلمه های ریشه ای زبان ارمنی ، یكهزار و چهارصد و یازده كلمه آن از زبان فارسی است.

در روزگار هخامنشیان زبان فارسی در ارمنستان رواج بسیار داشت و طبقه های بالای جامعه ارمنیان برای گفتگو از زبان پارسی استفاده می كردند. در روزگار شاهنشاهی اشكانیان بویژه پس از آنكه تیرداد اشكانی به تخت سلطنت ارمنستان نشست و بنیانگذار سلسله اشكانی در ارمنستان گردید تعداد بیشماری از واژه های پهلوی به زبان ارمنی وارد شد.

یكی از پژوهشگران ارمنی به نام ادیك مهرابی با بهره گرفتن از فرهنگ ریشه شناسی ارمنی تالیف هراچیا آجاریان، ایرانشناس و زبان شناس برجسته ارمنی به تحقیق در واژه های همانند ارمنی و فارسی پرداخت و فرهنگی به نام فرهنگ واژه های همانند ارمنی ، اوستایی ، پهلوی ، پارسی … فراهم آورد و تنها در كتاب نخست این فرهنگ یكصد و سی ویك واژه همانند در زبانهای پارسی و ارمنی كه با حروف آ، آغاز می گردد معرفی كرده است، متاسفانه این كار پر ارج ادامه نیافت. آثاری كه از زبان پهلوی اشكانی در دسترس پژوهشگران قرار دارد اندك است و در نتیجه آگاهی از زبان پهلوی اشكانی به كلماتی محدود می گردد كه در این آثار به كار رفته اند از این رو برای یافتن كلمات بیشتر زبان ارمنی می تواند پژوهشگران را یاری فراوان دهد زیرا كه زبان ارمنی گنجینه ای است سرشار از واژه های زبان پهلوی. در زبان ارمنی كلماتی وجود دارد كه از زبان پارسی وارد زبان ارمنی شده است، ولی این كلمات در زبان فارسی كنونی دیده نمی شود مانند :
زبان پهلوی     زبان ارمنی     زبان فارسی كنونی
آپاستاك     آپاستاك     اسب سوار
بازواك     باژاگ     استكان
اَزد     اَزد     اطلاع
مارت     مارت     انسان
نامهای ارمنی

در عصر هخامنشیان، خصوصا در روزگار اشكانیان، ایرانیان و ارمنیان از نامهای یكسانی استفاده می كردند. این نامهای اصیل اقوام آریایی،تا اواخر روزگار ساسانیان نیز در ایران مورد استفاده قرار می گرفت ولی پس از حمله تازیان اندك اندك نامهای زیبای ایرانی به دست فراموشی سپرده شد؛ ولی ارمنیان با نهادن این نامهای اصیل بر فرزندان خود باعث زنده ماندن آنها گردیدند.

هم اكنون بسیاری از این نامهای ایرانی برای ایرانیان نامانوس است.
تعدادی از نامهای ایرانی كه ارمنیان تاكنون آنها را حفظ كرده اند به شرح زیر است:

    آرداشس: از نامهای پهلوی است به معنی با عدالت فرمانروایی كردن
    آرداوازد: از نامهای روزگار هخامنشیان، به معنی كسی كه بی گناهیش ثابت شده است (نام یكی از فرمانداران ارمنستان در زمان هخامنشیان)
    آرتاباز: در اوستا Artapana و در پهلوی Artaban به معنی پشتیبان راستی و درستی.
    آروسیاگ : از نامهای اشكانی است كه بر دختران می گذاردند. به معنای عروسک می باشد.
    آرشاك : همان اشك یا ارشك است. آرشاك یكی از بزرگان پارت و بنیانگذار دودمان اشكانی است و در واقع نام صحیح اشكانیان ارشكانیان است.
    آرشام : نام نیای داریوش بزرگ. به نوشته كتیبه بیستون، آرشام یعنی دلیر و كسی كه نیرویی همانند خرس دارد.

دین ارمنیان

درباره دین ارمنیان پیش از پذیرفتن دین مسیح، اطلاعات چندانی در دسترس نیست؛ چون پس از‌ آنكه در سال 301 میلادی به كوشش گریكورلوساوریچ؛دین مسیح دین رسمی ارمنستان گردید، برای قطع علایق و وابستگیهای ارمنیان از دین قبلی خود كلیه آثار معابد ایزدان پیش از مسیحیت را در سراسر ارمنستان نابود كردند. اكثر محققینی كه دین پیش از مسیحیت ارمنیان را مورد تحقیق و بررسی قرار داده اند فقط نام تعدادی از ایزدان مورد پرستش ارمنیان را فهرست وار ذكر كرده اند. پاره ای از این ایزدان از ایزدان اقوام آریایی می باشند، مانند آرامازد(اورمزد) میهر(مهر) تیر و آناهیت. در مورد مهر این ایزد خاص اقوام آریایی، فقط اكتفا به بردن نام آن میكنند و بی تفاوت از كنار آن می گذرند؛ در صورتی كه مهرپرستی در ارمنستان رواج بسیار داشت و این آیین سراسر ارمنستان را فراگرفته بود.

در سال 1907 میلادی در بغازكوی(در شرق آنكارا) كتیبه ای سفالین كشف گردید، متن كتیبه مزبور معاهده ای بود كه در حدود سال 1450 پیش از میلاد بین دو قوم هتیت و میتانی بسته شده بود و در آن به چهار ایزد مورد اعتماد اقوام آریایی سوگند یاد شده بود؛ این چهار ایزد همان ایزدان مذكور در ریگ ودا، خدای هندیهای آریایی می باشند كه یكی از آنان میثرا یا مهر است. حداقل از سده چهاردهم پیش از میلاد در سراسر سرزمینهای اقوام آریایی در قاره آسیا كه شامل هند، ایران، قفقاز، آسیای صغیر می گردید، ایزد مهر مورد پرستش بود.

از دوره هخامنشیان مخصوصا از عهد اردشیر دوم، نام میثره(مهر) و آناهیتا صریحا در كتیبه های هخامنشی دیده می شود. هرودوت می گوید خشایارشا هنگام عبور از تنگه داردانل برای ایزد مهر مراسم قربانی بجا آورد. اشك ششم(174 تا 136 پیش از میلاد) نخستین پادشاه اشكانی است كه به آیین مهرپرستی گرایید و بر خود نام مهرداد نهاد (مهرداد یعنی داده ایزد مهر).

از دهه هفتم سده اول میلادی یك شاخه از خاندان شاهنشاهان اشكانی در ارمنستان به سلطنت پرداختند. تیرداد، نخستین پادشاه اشكانی ارمنستان، پیرو آیین مهر بود. و مردم ارمنستان تیرداد را بسیار دوست می داشتند. به حدی كه او به صورت یكی از قهرمانان ارمنیان درآمد و از آن پس پرستش مهر در ارمنستان گسترش بسیار یافت. زمانیكه تیرداد، برادر بلاش شاهنشاه اشكانی ایران زمین به پادشاهی ارمنستان برگزیده شد كشمكش فراوانی را بین ایران و روم پدید آورد؛ بلاش و نرون قیصر روم، سرانجام توافق كردند كه تیرداد تاج پادشاهی ارمنستان را از دست نرون بگیرد. تیرداد در سال 65 میلادی عازم روم گردید و در سال 66 میلادی تاج پادشاهی ارمنستان را از دست نرون دریافت كرد. تیرداد چون به حضور نرون رسید،برای خوش آمد نرون به او گفت كه وی را مانند مهر خدای خود پرستش خواهد كرد، تیرداد نرون را دعوت به پذیرفتن آیین مهر كرد و نرون به آیین مهر گروید. در ارمنستان مهرپرستی به تدریج  پرستش سایر ایزدان را تحت الشعاع خود قرار داد، در ارمنستان باستان همانند ایران باستان هر روز از روزهای ماه نامی داشت، هشتمین روز ماه میهر(مهر) نام داشت. هفتمین ماه از ماههای سال ارمنی مه هه كان (Mehekan) نامیده می شد.(مه هه كان نامی است ماخوذ از مهر). پاره ای از نامهای ارمنی از دو جزء تشكیل گردیده است كه جزء اول آن مهر است مانند میهرداد(یعنی داده مهر) میهرانوش(یعنی دختر مهر) میران(پرستشگاه مهر و آتشین) و مهروژان.

ایران و ارمنستان

مهرابه های مهرپرستان به سوی شرق ساخته میشد تا اولین پرتو خورشید وارد آن گردد ، محراب در كلیساها فرق مختلف مسیحیت جهت خاصی ندارد ولی محراب كلیساهای ارمنی بسوی شرق است  بسویی كه آفتاب ( مهر ) از آنجا طلوع می كند ، همان سویی كه محرابهای مهرپرستان در جهت آن ساخته میشد. در روزگار هخامنشیان و اشكانیان ، ایزدان یكسانی مورد پرستش ایرانیان و ارمنیان بود ، در ایران هخامنشی ؛ میثرا ( مهر ) ، آناهیتا و اهورامزدا ، سه ایزد اقوام آریایی مورد پرستش بودند ، در ارمنستان نیز همان ایزدان پرستش می شدند.

آگاتانگقوس ، مورخ شده چهارم میلادی ، نام پاره ای از معابدی را كه پس از پذیرفتن دین مسیح در ارمنستان ویران كردند نام می برد كه عبارتند از :

معبد آرامازد ( اورمزد ) در قلعه هان ، معابد آناهیتا در شهرهای آرتاشاد و پرز و معبد مهر در باگایاریچ.
در روزگار اشكانیان در ارمنستان پرستش مهر عمومیت یافت  به حدی كه تا این عصر نیز آثار و علایم و شواهد آن در بین ارمنیان به خوبی مشاهده می گردد. تا پایان پادشاهی اشكانیان ، دین ایرانیان و ارمنیان یكی بود و ایزدان یكسانی مورد پرستش هر دو جامعه قرار داشت.
جشنهای مشترك ارمنی - ایرانی

ایرانیان و ارمنیان از دیرباز جشنهای مشتركی داشته اند. این جشنها از جشنهای خاص اقوام آریایی است و ارتباطی با دین خاصی ندارد. بعدها این جشنها با بعضی از ادیان ارتباط داده شد. از قدیمی ترین جشنهای ایرانیان و ارمنیان جشن تیرگان، آب پاشان یا آب ریزان است، ارمنیان این جشن را وارداوار می نامند.

در گاه شماری ایران باستان، سال دوازده ماه سی روزه تقسیم می گردید كه سیصد و شصت روز می شد. پنج روز باقی مانده را (خمسه مسترقه) به طور معمول به آخر ماه هشتم می افزودند. هر روز از روزهای ماه نامی خوانده می شد كه به طور معمول، نام یكی از امشاسپندان و یا یكی از فرشتگان آیین زرتشتی بود. زمانیكه نام روز و ماه با هم موافق می‏افتاد، آن روز را جشن می گرفتند. سیزدهمین روز ماه، تیر نام داشت. در روز سیزدهم تیر(روز تیر در ماه تیر) جشن تیرگان گرفته می شد. جشن تیرگان یا آب پاشان كه در فصل تابستان و هنگام كمی باران برگزار می گردید در حقیقت نوعی مراسم طلب باران بود. این جشن از كهن ترین جشنهای ملی ایرانیان است. در جشن تیرگان یا آب پاشان مردم بر روی یكدیگر آب می پاشند.

كهن ترین سندی كه در آن از برگزاری جشن تیرگان در دوره مادها اشاره شده است تلمود بابل و تلمود اورشلیم است. در تلمود اورشلیم چنین آمده است :

«… در بابل سه جشن دارند. و در مدی سه جشن ، جشنهای بابلی عبارت است از موهری، كونونی، كونوتا و جشنهای مدی، نوسردی، تریسكی و مهرنكی. در تلمود بابلی جشنهای ایرانیان را با تصحیف زیاد چهار عدد ذكر كرده است.»

در تلمود بابلی ، همانگونه كه لازاروس گولد شمیدت، مترجم تلمود به زبان آلمانی اشاره كرده، چهار جشن است ولی در تلمود اورشلیم كه فقط نام سه جشن مادی آمده اسامی به نسبت واضح تر است، این نامها عبارتند از موتردی ـ تریسكی و مهرنیكی كه به آسانی می توان تشخیص داد كه همان نوسرد، تیرگان و مهرگان است، و این مطلبی است كه تاكنون چند نفر از دانشمندان آن را بیان و تایید كرده اند.

تازیان كه پس از زوال دولت ساسانی به ایران زمین تاختند با تمدن و فرهنگ گرانبار ساسانی مواجه گشتند و مهاجم به ظاهر پیروز نه فقط موفق به قطع دلبستگی و پیوندهای این ملت كهنسال با جشنهای ملی و سنن باستانی نگردید، بلكه به سبب تمدن و فرهنگ درخشان و برتر ایران زمین حتی مجبور به پذیرش و اجرای برخی از جشنهای ایرانیان گردید. ایرانیان جشن تیرگان را فراموش نكردند و همانند سایر جشنها و سنن ملی، آن را بزرگ و گرامی داشتند و در حفظ و برگزاری آن پایمردی كردند.

ابوریحان بیرونی از جمله نخستین نویسندگان ایرانی است كه در مورد تیرگان مطالبی نوشته و علت برگزاری جشن تیرگان را جنگ افراسیاب تورانی و منوچهر ایرانی دانسته است. ولی نكته بسیار با ارزش داستان ابوریحان بیرونی جانبازی آرش در راه میهن و پرتاب تیر به وسیله اوست؛ چون با وجود این كه آرش آگاهی كامل داشت كه در صورت پرتاب تیر بدنش پاره پاره خواهد شد ولی جان بركف نهاد و آماده جانبازی در راه وطن گردید.

ایران و ارمنستان
ابوریحان در این مورد چنین می نویسد :

« روز سیزدهم آن روز تیر است و عیدی است تیرگان نام برای اتفاق دو نام. و برای این جشن دو سبب است یكی آن است كه افراسیاب چون به كشور ایران غلبه كرد و منوچهر را در طبرستان در محاصره گرفت، منوچهر از افراسیاب خواهش كرد كه از كشور ایران به اندازه پرتاب یك تیر در خورد به او بدهد، و یكی از فرشتگان كه نام اسفندارمز بود حاضر شد و منوچهر را امر كرد كه تیروكمان برگیرد به اندازه ای كه به سازنده آن نشان داد، چنانكه در كتاب اوستا ذكر شده(آرش) را كه مردی با دیانت بود حاضر كردند و گفت تو باید این تیر و كمان را بگیری و پرتاب كنی و آرش برپا خاست و برهنه شد و گفت ای پادشاه و ای مردم بدن مرا ببینید كه از هر زخمی و جراحتی و علتی سالم است و من یقین دارم كه چون با این كمان این تیر را بیندازم پاره پاره خواهم شد و خود را تلف خواهم نمود ولی من خود را فدای شماكردم، سپس برهنه شد و به قوت و نیرویی كه خداوند به او داده بود كمان را تا بناگوش خود كشید و خود پاره پاره شد، خداوند باد را امر كرد تا تیر او را از كوه رویان بردارد و باقصای خراسان كه میان فرغانه و طبرستان است پرتاب كند و این تیر در موقع فرود آمدن به درخت گردوی بلندی گرفت كه در جهان از بزرگی مانند نداشت و برخی گفته اند كه از محل پرتاب تیر تا آنجا كه افتاد هزار فرسخ بود. و منوچهر و افراسیاب به همین مقدار زمین صلح كردند و این قضیه در چنین روزی بود و مردم آن را جشن گرفتند، منوچهر و ایرانیان را در این حصار كار سخت و دشوار شده بود، به قسمی كه دیگر به آرد كردن گندم و پختن نان نمی رسیدند زیرا طول می كشید و گندم و میوه های كال را كه هنوز نرسیده بود می پختند و بدین جهت پختن میوه و گندم در این روز رسم شده … »
ابوریحان بیرونی در جایی دیگر در مورد جشن آب پاشان می نویسد:

« …و در این روز مردم به یكدیگر آب می پاشند و سبب این كار همان اغتسال است و برخی گفته اند كه علت این است كه در كشور ایران دیرگاهی باران نبارید و ناگهان به ایران سخت ببارید و مردم به این باران تبرك جستند و از این آب به یكدیگر پاشیدند و این كار همین طور در ایران مرسوم بماند.»

گردیزی مورخ سده پنجم هجری قمری، انگیزه برگزاری جشن تیرگان را همانند ابوریحان بیرونی قهرمانی و تیراندازی آرش می داند. تا پایان عصر صفویه جشن تیرگان یا آبریزان در سراسر ایران زمین برگزار میگردید. از شاهان صفوی، شاه عباس توجه بسیار به این جشن نشان می داد و به صورت یكی از جشنهای مورد علاقه شاه عباس در فصل تابستان در آمده بود و علاقه پادشاه صفوی به برگزاری این جشن به حدی بود كه گاهی خود نیز در مراسم آن شركت می جست و بر روی مردم آب می پاشید. بیشتر مورخان ، سیاحان و سفرای كشورهای اروپایی مقیم دربار شاه عباس از علاقه او به این جشن مطالب بسیاری نوشته اند.

از قرن دوازدهم هجری قمری اندك اندك این جشن شادی آفرین به دست فراموشی سپرده شد و فقط زرتشتیان ایران در حفظ آن كوشیدند و تا هم اكنون نیز آنرا در روز سیزدهم تیرماه برگزار می كنند.
جشن وارداوار ارمنیان

در گاه شماری ارمنستان باستان یك سال عبارت بود از دوازده ماه سی روزه كه پنج روز(خمسه مسترقه) به آخر ماه دوازدهم می افزودند كه بر روی هم سیصد و شصت و پنج روز میشد. روز اول خمسه مسترقه ارمنیان مصادف با ششم اگوست بود كه جشن وارداوار گرفته می شد. در این جشن ارمنیان بر روی یكدیگر آب می پاشیدند و كبوتر پرانی می كردند. اكثر محققانی كه اعیاد پیش از مسیحیت ارمنیان را مورد بررسی و تحقیق قرار داده اند، جشن وارداوار یا آب پاشی را مربوط به الهه آستقیگ، یا آناهیت(آناهید) می دانند. به موجب افسانه های ارمنی، آستقیگ الهه زیبایی، باروری ، حاصلخیزی و حافظ آبها بود. در جشن الهه مزبور، مسیر حركت او را با گل می آراستند. گل سرخ قبلا سفید رنگ بود، اما هنگامی كه آستقیگ با پای برهنه بر روی گلها گام نهاد، خارهای گلها پای او را مجروح ساختند، و از خون الهه آسقیگ گلهای سفید به رنگ سرخ در آمدند.
جشن سده و جشن دیارنداراج

از دیگر جشنهای مشترك ایرانیان و ارمنیان جشن آتش افروزی است، كه ایرانیان آن را جشن سده و ارمنیان جشن درندز یا دیارنداراج می گویند. این جشن نیز از جشنهای خاص اقوام آریایی است كه بعدها همانند سایر جشنهای اقوام آریایی پیرایه هایی بر آن بستند و در پاره ای موارد در قالب جشنهای مذهبی در آوردند. در مورد انگیزه افروختن آتش در جشن سده كه در آبان روز از ماه بهمن(هم بهمن ماه) برگزار می گردید هریك از نویسندگان و شعرا روایتی دارند.

فردوسی نامور، پیدایش جشن سده را به هوشنگ شاه پیشدادی نسبت داده و می گوید: «هوشنگ شاه پیشدادی در شكارگاه به ماری سیاه و بزرگ برخورد، سنگی گران به سوی مار پرتاب كرد، آن سنگ به سنگی دیگر برخورد كرد و جرقه برخاست. جرقه در خس و خاشاك اطراف سنگ آتش پدید آورد و مار گریخت. هوشنگ شاه پیشدادی برای پیدایش آتش با اطرافیان خود به جشن و سرور پرداختند.»

شب آمد برافروخت آتش چو كوه
همان شاه در گرد او با گروه
یكی جشن كرد آن شب باده خورد
سده نام آن جشن فرخنده كرد
ز هوشنگ ماند این سده یادگار
بسی باد چون او دگر شهریار

در ارمنستان باستان آتش به عنوان عنصری كه دارای صفات زنانه است به حساب می آمده و همیاری نزدیكی با آب، به عنوان عنصری كه صفات مردانه دارد، داشته است.

در افسانه های كهن ارمنی آمده است كه در قله كوه پاقات خانه آرامازد(اورمزد) و آستقیگ قرار داشت. در قله پایین تر به سمت جنوب شرقی خانه آتش بود، آتشی خاموش نشدنی. در پای كوه چشمه ای عظیم وجود داشت. آنها(خواهر) آتش و (برادر) چشمه را سوزاندند. در غارهای این صخره دو اژدها زندگی می كردند؛ شیطان صفت و سیاه رنگ كه مردان جوان و دختران باكره به پای آنها قربانی می شدند؛ شیطانها در حالیكه از این خونریزی شاد می شدند قیافه های وحشتناك به خود می گرفتند و نور و رعد و برق خروشانی از طریق محراب آتش و چشمه بوجود می آورند. به دلیل آنكه آتش را خواهر و چشمه را برادر می خواندند، هیچ كس خاكستر را دور نمی ریخت بلكه آنها را با اشكهای برادر(چشمه) پاك می كردند.

به سبب از بین رفتن كلیه آثار اعیاد پیش از مسیحیت در ارمنستان آگاهی در مورد جشن آتش افروزی مبهم است و اندك. پذیرفتن جشن درندز در زمره اعیاد كلیسای ارمنی مبین علاقه شدید و ناگسستنی ارمنیان به این جشن بوده است.